Month: Մարտ 2025

Տիգրան Մեծի տերության անկումը պայմանավորված էր մի շարք ներքին և արտաքին գործոններով, որոնց թվում էին Հռոմեական կայսրության և Պարթևստանի հետ ունեցած պատերազմները: Տիգրան Մեծի հզորացումը և նրա ստեղծած մեծապետական քաղաքականությունը Հռոմի և Պարթևստանի համար սպառնալիք էին, ինչը հանգեցրեց ռազմական բախումների:

Տիգրան Մեծի որդին՝ Տիգրան Կրտսերը, ապստամբեց հոր դեմ և փախավ Պարթևստան, որտեղ նրա դեմ դաշնակցեցին պարթևները: Մ.թ.ա. 66 թվականին Հռոմի զորահրամանատար Լուկուլլոսը ներխուժեց Հայաստան, սակայն ձախողվեց՝ հանդիպելով հայ զորքերի դիմադրությանը: Հռոմը չհրաժարվեց Հայաստանի դեմ արշավանքից, և մ.թ.ա. 66 թվականին Պոմպեոս Մեծի գլխավորած նոր բանակը գրավեց Արտաշատը՝ ստիպելով Տիգրանին հաշտություն կնքել:

Արտաշատի պայմանագրի համաձայն՝ Տիգրան Մեծը հրաժարվեց իր նվաճած բոլոր տարածքներից՝ դրանք զիջելով Հռոմին և Պարթևստանին, բայց պահպանում էր Մեծ Հայքի թագավորությունը՝ որպես Հռոմի դաշնակից: Այսպիսով, նրա կայսրությունը անկում ապրեց, իսկ Հայաստանը մտավ Հռոմեական ազդեցության ոլորտ:

Արտաշես I-ին հաջորդեց իր ավագ որդին՝ Արտավազդ I-ը, որն իշեց Ք․ ա․ մետ 160-115 թթ․։ Նրա իշխանության վերջին տարիներին Պարթևստանը և Մեծ Հայքը պատերազմում են միմյանց դեմ, որտեղ հայերը պարտություն են կրում։ Պարթևստանը պահանջեց արքայազնին պատանդ տալ, հասկանալով, որ հայերը վրեժ կլուծեն, բայց քանի որ Արտազադը զավակ չուներ, պատանդ է տարվում նրա եղբոր՝ Տիգրանի որդին, որի անունը նույնպես Տիգրան էր։

Արտավազդ I-ից հետո արքա դարձավ նրա եղբայր Տիգրան I-ը, որն իշխեց Ք․ ա․ 115-95 թթ․։ Տիգրան I-ի մահից հետո արքայազն Տիգրանը վերադարձավ Պարձևստանից՝ նրան տալով որոշ տարածքներ։

Մեծ Հայք վերադարձած Տիգրան II Մեծը հայոց օատմության խոշորագույն գործիչներից է։ Երիտասարդ հասակում պատանդ տարվելով Պարթևստան՝ այնտեղ է մնացել մինչև 45 տարեկանը։ Պատանդության տարիներին նա ուսումնասիրել էր Պարթևական և Հռոմեական տերությունների փորձը, ինչը հետագայում օգտագործեց իր գահակալության ժամանակ։

Տիգրանը թագադրվում է Ք․ ա․ 85 թ․՝ Աղձնիք նահանգի մինչ այդ անհայտ մի վայրում, որտեղ էլ հետո կառուցում է իր տերության ներ մայրաքաղք Տիգրանակերտը։ Նա իշխում է Ք․ ա․ 95-55 թթ․

Տիգրան II-ը կատարեց շատ բարեփոխումներ՝ հատկապես ռազմական բնագավառում։

Անհրաժեշտ էր միավորել Մեծ Հայքի թագավորությունը, ինչը չէր կարողացել անել Արտաշես I-ը։

Ք․ ա․ 94 թ․ Տիգրան II-ը պարտության մատնեց Ծոփքում իշխող Արտանես Երվանդունուն և Ծոփքը վերամիավորեց Մեծ Հայքին։

Տիգրան Մեծի հաջորդ քայլը պոտք է լիներ Փոքր Հայքին միացումը, բայց դա նրան չհաջողվեց, քանի որ Փոքր Հայքը Ք․ ա․ 112 թ․ միացվել էր Պոնտոսին։

Այն ժամանակ Պոնտոսի թագավորը Միհրդատ VI-ն էր, որի նպատակն էր Հռոմին դուրս մղել Փոքր Ասիայից և Հունաստանից։ Միհրդատը ծրագրում էր արշավել դեպիարևմուտք, իսկ Տիգրան Մեծը՝ արևելք և հարավ։ Երկու երկրներին էլ անհաժեշտ էր ամուր թիկունք ունենալ, մանավանդ որ նրանք բախվելու էին այնպիսի գերտերությունների հետ, ինչպիսիք էին Հռոմն ու Պարթևստանը։ Նույն շահերն ունենալով՝ Ք․ ա․ 94 թ․ Տիգրան II-ն ու Միհրդատ Պոնտացին դաշինք են կնքում։

Դաշինքի համաձայն՝ հայ-պոնտական զորքերը Ք․ ա․ 93թ․ նվաճեցին Կապադովկիան, որի արքան հռոմեացիների դաշնակիցն էր։ Կապադովկիայի տարածքն անցավ Պոնտոսին, իսկ շարժական ամբողջ գույքը և գերիները՝ Հայոց թագավորությանը։ Տիգրան Մեծին սա ձեռնտու էր, քանի որ Կապադովկիայի տարածքի գրավումը կարող էր հանգեցնել Հռոմի հետ պատերազմին, ինչը Տիգրանին պետք չէր։ Դրա փոխարեն նա նախապատրաստվում էր Պարթևստանի հետ պատերազմի՝ ազատության դիմաց պարթևներին զիջած տարածքները ազատագրելու և Մեծ Հայքին վերամիավորելու համար, իսկ պատերազմից առաջ պետք էր նախ երկիրն ապահովել տնտեսական հզոր պաշարներով։

Հայ-պարթևական պատերազմը․ Ք․ ա․ 88 թ․ մահացավ Պարթևստանի արքա Միհրդատ II-ը, որը Տիգրան Մեծի դստեր ամուսինն էր։ Պարթևստանում սկսվեցին գահակալության կռիվներ։ Առիթից օգտվելով՝ Տիգրանը Ք․ ա․ 87թ․ արշավեց Պարթևստանի վրա։ Խուճապահար պարթևական արքունիքը նրան որ միայն զիջեց նրա գրաված տարածքները, այլև շնորհեց Արքայից արքա տիտղոսը։

Հայաստանը՝ աշխարհակալ տերություն

Պրթևստանին ջախջախելուց հետո Տիգրան Մեխը դարձավ իր ժամանակների հզորագույն տիրակալներից մեկը։ Նրա հետ դաշնակցեցին Միջին Ասիայի որոշ ցեղեր, Հայոց տերությանն էին միացվել նաև Հայոց միջագետքը, Կորդուքը, Օսրոյենեն և Միգդոնիան և հիմա հայկական տերությունը սահմանակցում էր Սելևկյան տերության հետ։ Վերջինս արդեն թուլացել էր երկարատև երկպառատչական պատերազմներից հետո։

Սելևկյան ավագանին և ժողովուրդը որոշեցին փրկել իրենց երկիրը՝ հրավիրելով այլ երկրի թագավոր՝ իշխելու իրենց։ Նրանք քննարկեցին բոլոր հզոր արքաներին և ընտրեցին Տիգրան II-ին։ Ք․ ա․ 84թ․ Տիգրան Մեծը դարձավ Սելևկյան տերության գահակալը և այնտեղ իշխեց 17 տարի։

Տիգրան Մեծը շարունկեց իր արշավանքները։ Նրա տերությանը միացան Կիլիկիան, Փյունիկիան և Կոմմագենեն։ Կիլիկյան ծոնագնացներին նա հանձնարարեց վերահսկել Միջերկրական ծովի արևելյան շրջանները։

Ք․ ա․ 81թ․ Փյունիկյան քաղաքներին Տիգրանը շնորհեց լայն ինքնավարություն։ Ի նշան շնորհակալության՝ այդ քաղաքներն իրենց օրացույցները սկսեցին հաշվել այդ թվականից։

Միջերկրական ծովի արևելյան ափի հարավային մասին տիրելու համար բուռն պայքար ծավալվեց Ք․ ա․ 70-ականներին։ Այդ ժամանակն Տիգրան Մեծի գլխավոր հակառակորդն որ Նաբաթեայի թագավորությունը, սակայն այն Ք․ ա․ 72թ․ նույնպես ընդունեց Հայաստանի գերիշխանությունը։ Նույնը արեց նաև Հրեաստանը։

Արտաշեսյանների թագավորություն, Մեծ Հայքի 3 թագավորական հարստություններից Արտաշեսյան դինաստիայի հիմնած պետությունը Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում։ Գոյատևել է շուրջ 2 դար՝ մ.թ.ա. 189 — մ.թ.ա․ 160: Տարածքը կազմել է նվազագույնը 250 000 կմ² (Արտաշես Բարեպաշտի գահակալման առաջին տարիներին), առավելագույնը՝ 3 000 000 կմ²՝ Տիգրան Մեծի օրոք։

Արտաշես Առաջինի առաջնահերթ խնդիրն էր Ծոփքի նման Մեծ Հայքից անջատված նահանգները վերամիավորել։ Արտաշեսին հաջողվում է հետ գրավել տարածքները: Փաստորեն Արտաշես առաջինը Մեծ Հայքի թագավորության մեջ միավորեց հայկական տարածքների մեծ մասը։ Զարեհի մահվանից հետո Արտաշես առաջինը փորձեց Մեծ Հայքին վերամիավորել նաև Ծոփքի թագավորությունը, որը սակայն չհաջողվեց։ Այդ ծրագիրը հետագայում իրականացրեց Արտաշես Առաջինի թոռը՝ Տիգրան մեծը։ Արտաքին քաղաքականության մեջ ևս Արտաշեսը հասավ լուրջ ձեռքբերումների։ Ք․ա 183-179թթ Փոքր Աիայի տարածքում հինգ փոքր պետություններ պատերազմ էին մղում միմյանց դեմ։ Որպես տարածաշրջանի ազդեցիկ երկու ուժեր ՝ Հռոմն արևմուտքից և Մեծ Հայքն արևելքից միջամտեցին պատերազմի դադարեցման համար։ Հաշտության պայմանագրի կնքաման ընթացքում Արտաշես Առաջինը կարողացավ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը՝ Պոնտոսի հաշվին՝ հեռանկարում հայկական բոլոր հողերը մեկ թագավորության մեջ միավորելու ծրագրով։ Նա վարում էր իր գլխավոր հակառակորդ Սելևկյան տերությունը թուլացնելու քաղաքականություն։ Երբ Մարաստանի սատրապ Տիմարքոսն ապստամբեց Սելևկյանների դեմ և իրեն հռչակեց անկախ թագավոր (Ք․ա 162-160 թթ․), Արտաշես առաջինն անմիջապես օգնեց նրան իր զորքով։ Երկրի ներքին կյանքում Արտաշես Առաջինը մեծ բարեփոխումներ կատարեց։ Նա բանակը բաժանեց չորս սահմանակալ զորավարությունների ՝ ըստ աշխարհի չորս կողմերի։ Մեծ Հայքի տարածքը բաժանվեց 120 գավառների։ Արքան կարգավորեց երկրի կառավարման համակարգը։ Պետության կարևորագույն պաշտոններում Արտաշես Առաջինը նշանակեց իր մերձավորներին։ Ավագ որդի Արտավազդին (ապագա Արտավազդ Առաջին) նա նշանակեց սպարապետ և արևելյան զորավարության ղեկավար։ Արևմտյան զորավարությունը տվեց մյուս որդի Տիրանին, հյուսիայինը Զարեհ անունով որդուն, հարավայինը իր դայակ Սմբատ Բագրատունուն։ Հազարապեության պաշտոնում նշանակվեց արքայորդի Վրույրը, որին պատմահայր Մովսես Խորենացին հիշատակում է որպես <<այր իմաստուն և բանաստեղծ>>: Մյուս որդուն՝ Մաժանին, արքան դարձրեց քրմապետ։ Արտաշես Առաջինի օրոք Հայաստանը մեծ զարգացում ապրեց։ Մովսես Խորենացու բնորոշմամբ՝ նրա օրոք Հայոց աշխարհում <<անմշակ հող չէր մնացել>>։ Հողային բարեփոխուման հետ են կապվում սահմանաքարերը, որոնց վրա կան արամեատառ արձանագրություններ։ Դրանցում արքան ներկայանում է Երվանդական տոհմանունով։ Այդպես Արտաշեսը հավաստում էր, որ ինքը ևս սերում է Հայկազունի Երվանդականներից։ Արտաշես Առաջինն ամրապնդեց թագավորական նախնիների պաշտամունքը, որը Հայաստանում տիրում էր դեռևս Վանի թագավորության ժամանակաշրջանում։Արտաշատում կառուցվեց Մայր դիցուհի Անահիտի տաճարը, որտեղ կանգնեցվեցին Արտաշեսի նախնիների արձանները։ Արտաշեսը ճշգրտեց օրացույցը, բարեփոխեց տոմարը, լճերի ու գետերի վրա հաստատեց նավարկությունը, կատարեց շատ այլ բարենորոգումներ։