Ազատագրական շարժման վերելքը հայ ժողովրդի պատմության մեջ առանձնանում է մի շարք կարևոր ժամանակահատվածներով, երբ ազգային ինքնության, ազատության և անկախության ձգտումները դարձել են համաժողովրդական շարժման հիմք։ Այս վերելքներն ունեցել են ինչպես քաղաքական, այնպես էլ մշակութային բաղադրիչներ։
1870-ականներին, հատկապես 1877-1878 թթ. Ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում, հայկական հարցը մուտք գործեց միջազգային դիվանագիտական օրակարգ։ Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերում (1878 թ.) նշվեցին հայկական բարենորոգումների մասին կետեր, որոնք though իրականություն չդարձան, սակայն խթանեցին ազգային շարժման զարգացումը։
1885 թ․ հիմնադրվեց առաջին հայկական քաղաքական կուսակցությունը՝ «Արմենականը», իսկ 1890-ականներին՝ Դաշնակցություն (1890 թ․) և Հնչակյան կուսակցությունը (1887 թ․), որոնք ձևավորեցին կազմակերպված պայքարի հիմքը։ Այս ժամանակահատվածը՝ 1890-ական թվականները, համարվում է ազատագրական շարժման գաղափարական և կազմակերպչական վերելքի կարևոր փուլ։
1894-1896 թթ. Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած հայկական կոտորածները, որոնք հայտնի են որպես Համիդյան ջարդեր, դրդեցին ազգային ուժերին ավելի ակտիվ գործունեության։ Այդ ժամանակ հայ ֆեդայականներն իրենց զինված պայքարով փորձեցին պաշտպանել հայ բնակչությանը։
1905-1907 թթ․ Ռուսական հեղափոխության տարիներին, Կովկասում ևս շարժումը ուժգնացավ՝ ուղեկցվելով հայկական և թաթարական բնակչության միջև ընդհարումներով։ Այս տարիներին հայ հասարակական-քաղաքական կյանքում առավել ընդգծված դարձավ ազգային ինքնորոշման պահանջը։
1915 թ․ Օսմանյան կառավարության կողմից իրականացվեց Հայոց ցեղասպանությունը, որը սակայն չխանգարեց պայքարի ոգուն։ Հայերը զենքը ձեռքին կռվեցին, օրինակ՝ Վանի ինքնապաշտպանությունը (1915 թ․ ապրիլ–մայիս) ցույց տվեց, որ ազատագրական ոգին շարունակվում է նույնիսկ ցեղասպանական վտանգի պայմաններում։
1918 թ․ մայիսի 28-ին հայ ժողովուրդը հռչակեց իր անկախությունը՝ ստեղծելով Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը։ Սա ազատագրական շարժման երկարատև պայքարի կարևորագուն արդյունքն էր։ Թեև այն տևեց ընդամենը երկու տարի, սակայն հիմք դրեց հետագա անկախության գաղափարական շարունակականությանը։
Ամփոփելով՝ ազատագրական շարժման վերելքը հայ ժողովրդի պատմության մեջ ընդգրկում է հատկապես 1870–1918 թթ․ ժամանակաշրջանը, երբ ազգային ինքնագիտակցությունն ու պայքարը հասան իրենց գագաթնակետին։





